متكافى است . اكنون بدان كه ( 1 ) معنى مالك قادرى باشد بر تصرّف در آنچه او را باشد كه تصرّف كند بر وجهى كه كس را نباشد كه او را از آن منع كند . و عاجز را وصف نكنند به آن كه مالك است ، براى آن كه مرجع معنى اين است با قادرى است . چون چنين باشد ، اين صفت خدا را - جلّ جلاله - ذاتى باشد و حاصل باشد در ازل و لا يزال . و اصل او در لغت « شدّ » باشد ، من قولهم : ملكت العجين إذا شددت عجنه ، قال الشّاعر : ملكت بها كفّي فأنهرت فتقها يرى قائم من دونها ما ورائها اى شددت . و مصدر « مالك » ، ملك باشد ، و مصدر « ملك » ملك . و ملك مصدر هر دو باشد و در جاى ملك به كار دارند ، چنان كه : صوم و فطر و عدل ، يقال : مالك بين الملك و الملك . و ملك بين الملك ( 2 ) و المملكة . و ملاك كار قوام او باشد . و إملاك ، به زن دادن ( 3 ) باشد ، چون : انكاح ، براى آن كه او را به مالك زن مىكنى . و قولى ديگر آن است كه : مالك ( 4 ) و ملك ، دو لغت است به يك معنى ، چنان كه : حاذرين و حذرين ، و فاكهين و فكهين ، و فارهين و فرهين . امّا در عرف ، فرقى ( 5 ) هست ميان ايشان ، و به هر حال ، ملك بليغتر از مالك باشد . و در شاذّ اعمش و محمّد بن السّميقع خوانند : « مالك » ، به نصب « كاف » على تقدير : يا مالك . و عون العقيلىّ خواند : « ملك » ، على تقدير : هو ملك . و ابو حياة خواند ، « ملك » به جزم « لام » و رفع « كاف » ، و اين جمله شاذّ است نبايد خواندن . امّا حجّت آن ( 6 ) كه مالك به نصب خواند ، به تعليل ( 7 ) * ( إِيَّاكَ نَعْبُدُ ) * تا خطاب شود ، اين تعليل ( 8 ) نافع نباشد ، براى آن كه با اوّل سورت چه كند ، * ( الْحَمْدُ [ لِلَّه ] ) * ( 9 ) خواند و

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها در . ( 2 ) . آج ، لب و الملكة . ( 3 ) . وز : زن دادنى . ( 4 ) . مج ، دب ، آج ، لب ، وز به فتح لام و كسرها . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها ظاهر . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها كس . ( 7 ) . دب ، آج ، لب ، مر : به علت . ( 8 ) . اساس : به صورت « تعلل » هم خوانده مىشود . ( 9 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد .